Temat 2013/2014

Patriotyzm w burzliwym stuleciu (1914-2014)

Wprowadzenie

Nie jest dziś łatwo mówić o patriotyzmie. W pojęciu tym skupiają się emocje uważane zarówno za pozytywne, jak i za negatywne. Cenimy wzniosłe uczucia, ważne symbole i znaki, czujemy na ogół swoją tożsamość narodową i nie wzbraniamy się mówić „dobre, bo polskie”. Bywa, że polskość kojarzy się nam z prowincjonalizmem, że mierzi nas sztuczność rocznicowych ceremonii, a nawet zaprzeczamy potrzebie patriotyzmu, stwierdzając: „nic nie jesteśmy winni temu krajowi”. Nie da się jednak zaprzeczyć, że patriotyzm często poruszał serca i umysły Polaków.

Dlaczego proponujemy uczestnikom tegorocznego konkursu, by analizując temat patriotyzmu skupili się na ostatnim stuleciu? Chcemy, by sięgali „po horyzont wspomnień rodzinnych” – co oznacza możliwość korzystania z przekazu rodzinnego, ze wspomnień o wydarzeniach znanych ich rodzicom i dziadkom z autopsji.

Pragniemy ponadto zwrócić uwagę uczniów na ostatnie stulecie jako czas wyjątkowych, często traumatycznych wydarzeń, które przeorały świadomość pokoleń, wpływając na treść i sens pojęć niezbędnych do rozumienia dziejów. Tak też się stało w Polsce z pojęciem patriotyzmu. W 1914 roku było to pojęcie wyraziste, trwale ukształtowane podczas minionych stu dwudziestu lat niewoli. Dzięki patriotycznej aurze, symbolom i znakom Polacy mogli przeżyć ten czas w ojczyźnie duchowej i realnej zarazem.

Rozpoczęta przed stu laty I wojna światowa (1914-18) dała Polsce szansę odzyskania niepodległości. Szansa ta została wykorzystana, przy czym działania polityków i dyplomatów odegrały rolę nie mniej ważną niż działania zbrojne. I wojna światowa zmieniła w Europie niemal wszystko; rozsypał się stary porządek państw i społeczeństw. Rok 1914 to ostateczny koniec XIX wieku – jak piszą historycy. Początek nowoczesnej Europy stał się dla Polaków także cezurą w myśleniu o ojczyźnie.

Odzyskane w 1918 roku państwo wymagało jeszcze etosu walki, ale coraz ważniejszy stawał się etos pracy. Było do czego nawiązywać, istniał przecież model pracy u podstaw, pozytywistyczne myślenie o Polsce jako codziennym obowiązku. Pojęcie „służby ojczyźnie” – już nie na polu walki, ale w pracy, nauce i wszelkim społecznym działaniu, oraz powiązanie własnych planów życiowych z dobrem kraju – zyskało nośność i szansę na upowszechnienie. Dalszy bieg dziejów zaprzeczył jednak takiemu pojęciu.

Podczas II wojny światowej Polacy zostali skonfrontowani z powszechnym zagrożeniem życia i zniszczeniem dorobku pokoleń. Doświadczenie nędzy i tułaczki, obozów i łagrów, utrata bliskich, zmiana granic Polski, przesiedlenia – wszystko to położyło się cieniem na życiu milionów Polaków. Patriotyzm tego czasu znowu stał się wezwaniem do przelewania krwi za ojczyznę, bez względu na ludzkie straty.

Lata powojenne i cały okres PRL przyniosły ograniczenie wolności połączone z indoktrynacją i cywilizacyjnym opóźnieniem. „Patriotyzm koncesjonowany” tego okresu był często odczuwany jako fałszywy, stąd poszukiwanie prawdy poza nurtem oficjalnym i wzrost znaczenia, jak przed laty, przekazu rodzinnego. Ruch społeczny „Solidarność” w latach 1980-81 miał swój nurt patriotyczny, wyrażający się głównie w poszukiwaniu i wypełnianiu „białych plam” historii.

Od 1989 roku, przy możliwości swobody wyboru opcji politycznej i światopoglądowej, Polacy różnią się w pojmowaniu, czym jest i czym powinien być patriotyzm. Zwolennicy poszczególnych ujęć zarzucają sobie nawzajem wadliwe rozumienie patriotyzmu. Spory toczą się głównie na polu tzw. rozliczeń z przeszłością.

Gdzie jest Polska? Na grobach poległych bohaterów czy grobach niewinnych ofiar? Na ziemiach utraconych czy w powojennych granicach? W archiwach rodzinnych czy w teczkach bezpieki? We wspomnieniach czy marzeniach? Nie ma zgody co do rocznic najbardziej godnych pamięci. Bohaterów oskarża się o zdradę, innym przypisuje się złe intencje. Najtrudniej o „patriotyzm dnia codziennego”. Co więcej, w polityce i publicystyce politycznej patriotyzm bywa traktowany instrumentalnie. Słyszymy, że czyjeś racje są „prawdziwie polskie”, a oponent „nie rozumie polskości” czy „nie jest patriotą”.

Tymczasem młodzi ludzie, nieznający ani wojny, ani opresji ustroju komunistycznego, dobrze zaznajomieni ze światem, pozostający w łączności z wieloma środowiskami i instytucjami w innych krajach, nierzadko mocniej odczuwają tożsamość europejską niż narodową. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej (2004) taka postawa wydaje się rozsądna. Gdzie tu miejsce na patriotyzm? A może kształtują się właśnie nowe jego formy?

Temat tegorocznego konkursu ma zachęcić młodzież do przeanalizowania swego stosunku do rodzinnego kraju i jego tradycji. Pragniemy, aby uczestnicy zastanowili się, jak rozumieją patriotyzm i czy myślą o nim podobnie jak ich rodzice i dziadkowie. W związku z tym – jak zwykle w naszych konkursach – prosimy o przeprowadzenie wywiadu/rozmowy z przedstawicielem starszego pokolenia, co naszym zdaniem pomoże uczestnikowi konkursu uchwycić podobieństwa i różnice.

Zapraszając nauczycieli i młodzież licealną do kolejnej edycji konkursu z cyklu „Historia i Życie”, pragniemy postawić im nie tylko pytania związane z tegorocznym tematem, ale także uświadomić uczestnikom:

  • że wiedza historyczna sprzyja rozumieniu współczesności;
  • że poznając przeszłość budujemy podstawy naszej tożsamości i zacieśniamy więzy międzypokoleniowe;
  • że dużo można się nauczyć, podejmując własne poszukiwania, rozmowy i lektury.

W ramach ogólnego tematu konkursu proponujemy pięć tematów szczegółowych. Zaopatrzyliśmy je w dodatkowe pytania, które mają pomóc w określeniu koncepcji pracy. Nie jest jednak naszym celem ograniczanie wypowiedzi; każdy uczestnik może podane tematy ująć samodzielnie, w inny sposób, rozwijając wątki przez nas niezauważone i nadając pracy własny tytuł.

Patriotyzm mojej rodziny

Co wiesz o patriotyzmie swoich pradziadków, dziadków i rodziców – czy miał znaczenie w ich życiu? Czy w wychowaniu domowym istniał wątek patriotyczny? Jak kształtował się w domu stosunek do ojczyzny – jako gotowość do walki, odpowiedzialność za spuściznę przodków, zobowiązanie do pracy dla wspólnego dobra, impuls do działalności społecznej, a może jeszcze inaczej? Jakie treści tego pojęcia dominowały w przeszłości rodziny, jakie istnieją do dziś? Jakie wydarzenia ostatnich stu lat zapisały się najmocniej w pamięci rodzinnej? Czy zachowały się jakieś rodzinne pamiątki dotyczące tych wydarzeń, np. ordery, odznaczenia, dyplomy, fotografie, zapiski? Czy uważasz, że rodzina w dzisiejszych czasach powinna kultywować patriotyzm? Czy na przykładzie swojej rodziny mógłbyś/mogłabyś wykazać, czym patriotyzm współczesny różni się od tradycyjnego?

Wychowanie w duchu patriotycznym

Czy poczucie patriotyzmu formuje się w rodzinie czy raczej w większej społeczności? A może jest kształtowane przez szkołę, np. przez obchodzenie rocznic i obowiązkowe lektury? Jaki udział w wychowaniu patriotycznym ma literatura i sztuka (teatr, film, malarstwo, muzyka)? Czy symbole, znaki i hasła są konieczne w wychowaniu do patriotyzmu? Czy uważasz, że obecnie obchodzone święta narodowe to rocznice i tematy rzeczywiście godne uczczenia? Może jakieś święto jest zbędne, a innego brakuje? Jakie znaczenie ma np. Święto Flagi? Czy w wychowaniu, jakie odebrałeś/odebrałaś, ważniejszy był „patriotyzm odwagi” (w walce o Polskę) czy „patriotyzm pracy i rozsądku” (w odbudowie kraju)? Czego uczą o patriotyzmie rozmowy z osobami ze starszego pokolenia? Czy możesz przytoczyć bądź streścić taką rozmowę? Jakie rozumienie patriotyzmu trafia do przekonania młodzieży? Czy warto mówić o patriotyzmie, gdy faktem jest globalizacja, a paszport bywa nazywany „książeczką przynależności plemiennej”?

Do czego potrzebny jest patriotyzm?

Czym jest patriotyzm dla narodu, dla grupy społecznej i dla jednostki? Jakie potrzeby zaspokajał w ciągu ostatniego stulecia? Przykładowo: patriotyzm czasu wojny (zagrzewający do walki i podtrzymujący wolę przetrwania); patriotyzm powiązany z religijnością (hasło: Bóg-Honor-Ojczyzna); patriotyzm powiązany z pracą (pozytywne działanie dla dobra Ojczyzny); patriotyzm nakierowany w przeszłość (obrona tradycji); patriotyzm powiązany działalnością społeczną (pomoc słabszym, solidarność patriotyczna); patriotyzm związany z poglądami politycznymi (partie narodowe); patriotyzm wykluczający innych (w myśl nacjonalistycznego hasła „Polska dla Polaków”); patriotyzm lokalny (odnoszący się do „małej ojczyzny”). Patriotyczna duma – czy trzeba ją uzasadniać? Patriotyczne emocje – jak je wyrażać? Patriotyczny patos – jest potrzebny czy zbędny? Skąd się bierze „patriotyzm stadionowy”?

Patriotyzm na co dzień

Czy brak zagrożenia niepodległości chłodzi uczucia patriotyczne, czy raczej powoduje zmianę treści pojęcia? Co to jest patriotyzm obywatelski? Czy hasło „służba ojczyźnie” oznacza dziś to samo co dawniej? Czy wyrazem patriotyzmu mogą być cnoty uniwersalne, jak pracowitość, uczciwość, posłuszeństwo prawu i sumienne opłacanie podatków?
Czy elementem patriotyzmu jest duma z bycia Polakiem? Kiedy w ostatnim stuleciu był uzasadniony „patriotyzm gospodarczy”, tj. popieranie rodzimej produkcji? A jak jest dzisiaj: czy patriota może pracować w zagranicznej firmie, inwestować majątek poza Polską, opłacać podatki w innym kraju? Czy dostrzeganie pozytywów w zróżnicowaniu narodowym i kulturowym społeczeństwa jest przejawem patriotyzmu czy jego zaprzeczeniem? Jak najlepiej dbać o język polski – czy wystarczy unikać obcojęzycznych zwrotów i nazw? Jak najlepiej wyrażać emocje patriotyczne – indywidualnie czy zbiorowo? Czy kibicowanie polskim drużynom sportowym ma związek z patriotyzmem?

Wzory postaw patriotycznych

Kto najlepiej uosabia patriotę: żołnierz, poeta, rolnik, nauczyciel, polityk, biznesmen, historyk? Jakie wzory postaw patriotycznych ostatniego stulecia przemawiają do Ciebie najsilniej – podaj przykłady osób, których czyny uważasz za patriotyczne, zwłaszcza osób znanych w Twojej okolicy lub osób, o których słyszałeś/słyszałaś od rodziny; czy znajdujesz ich podobieństwo do znanych postaci z lat 1914-2014 (przykładowo: Roman Dmowski, Marek Edelman, Jerzy Giedroyć, Jan Paweł II, Lech Kaczyński, Ryszard Kapuściński, Jan Karski, Ryszard Kukliński, Jacek Kuroń, Eugeniusz Kwiatkowski, Tadeusz Mazowiecki, Czesław Miłosz, Jan Nowak-Jeziorański, Ignacy Paderewski, Witold Pilecki, Józef Piłsudski, Irena Sendlerowa, Andrzej Wajda, Lech Wałęsa, Stefan Wyszyński, Stefan Żeromski)? Czy obrona interesu narodowego przed obcymi wpływami (hasło endecji) ma dziś zastosowanie w Polsce? Czy wzorem polskiego patriotyzmu może być osoba obcego pochodzenia? Czy krytyczny stosunek do przeszłości, wytykanie Polakom wad (np. niegospodarności, pieniactwa) i win (np. antysemityzmu) to wyraz patriotyzmu czy szkalowanie narodu?

Mapa serwisuRSS

Strona używa plików cookies.

Kliknij tutaj, żeby dowiedzieć się jaki jest cel używania cookies oraz jak zmienić ustawienia cookie w przeglądarce.
Korzystając ze strony użytkownik wyraża zgodę na używanie plików cookies, zgodnie z bieżącymi ustawieniami przeglądarki.